Varant piyasa yapıcı kuralları nelerdir?

Kısa cevap

Borsa İstanbul'da her varantın bir piyasa yapıcısı olmak zorundadır. Piyasa yapıcı, varantın gün boyu alınıp satılabilmesi için sürekli alış ve satış kotasyonu vermekle yükümlüdür. Kuralları iki kurum koyar: SPK, Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği (VII-128.3) ile; Borsa İstanbul, Pay Piyasası Yönergesi ve Kotasyon Yönergesi ile. Tebliğ, piyasa yapıcılığına ilişkin esasların borsa tarafından belirleneceğini söyler.

1. Her varantın piyasa yapıcısı olmak zorunda

İhraççı, varantın ihraç belgesinin SPK tarafından onaylanması için başvururken bir aracı kurumu piyasa yapıcı olarak belirleyip Kurula bildirir (Tebliğ md. 13/1). Borsa İstanbul Kotasyon Yönergesi de yatırım kuruluşu varantının borsa kotuna alınması için Tebliğde belirtilen niteliklere sahip bir piyasa yapıcının bulunmasını şart koşar.

İhraççı ile piyasa yapıcı arasında, piyasa yapıcılığının kapsamını ve şartlarını belirleyen bir sözleşme yapılır (md. 13/3). Varantı çıkaran kurum, şartları taşıyorsa kendi varantının piyasa yapıcısı da olabilir.

2. Kimler piyasa yapıcı olabilir?

SPK'ya göre piyasa yapıcı, görev süresince şu iki şartı taşımalıdır (md. 13/2):

• Portföy aracılığı faaliyet iznine sahip olmak,
• İç kontrol sistemlerinin işleyişine ilişkin yıllık özel amaçlı bağımsız denetim raporunu Kurula sunmuş olmak.

Borsa tarafında, Yönetim Kurulunun belirlediği şartları taşıyan üyeler Genel Müdür tarafından piyasa yapıcı olarak atanır. Atanan üye, yükümlülükleri ve bunlara uyulmazsa uygulanacak yaptırımları içeren Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi'ni imzalamadan faaliyete başlayamaz (Pay Piyasası Yönergesi md. 12/2).

3. Sürekli kotasyon yükümlülüğü

Piyasa yapıcı, likidite sağlamak üzere ilgili piyasa düzenlemeleri çerçevesinde sürekli alım-satım kotasyonu vermek zorundadır (Tebliğ md. 13/3). Kotasyonu kendi namına ve hesabına verir (Yönerge md. 28/1).

Kotasyon emri, limit fiyatlı bir alış ve bir satış emrinden oluşur ve yalnızca piyasa yapıcı ya da likidite sağlayıcı üyeler tarafından girilebilir (Yönerge md. 6). Yatırımcıların emirleri, öncelik kurallarına göre kendi aralarında ya da piyasa yapıcının kotasyonlarıyla eşleşerek işleme dönüşür (md. 28/3).

4. Performans denetimi: makas, miktar, süre

Borsa İstanbul, piyasa yapıcının faaliyetini üç ölçüte göre değerlendirebilir (Yönerge md. 28/5):

• Yayılma aralığı: alış ve satış kotasyonu arasındaki fark (makas),
• Kotasyon miktarı,
• Kotasyon bulundurma süresi.

Dönemsel değerlendirme sonuçları iki dönem üst üste belirlenen eşik değerlerin altında kalırsa piyasa yapıcı uyarılır. Durum üçüncü dönem de devam ederse piyasa yapıcılık görevine Genel Müdür tarafından son verilebilir. Eşik değerleri ve performans ölçütlerini Borsa belirler.

5. Diğer genel kurallar

• Birden fazla piyasa yapıcı: Bir araçta birden fazla piyasa yapıcı görevlendirilebilir; her biri ayrı değerlendirilir (Yönerge md. 28/6).
• Likidite sağlayıcılıkla birlikte olmaz: Aynı araçta piyasa yapıcılık ve likidite sağlayıcılık birlikte yürütülemez (md. 28/7).
• Başka hesap kullanımı: Piyasa yapıcı en az bir işlem günü önce Borsaya bildirerek kendisine ait olmayan hesapları da kullanabilir; bu, yükümlülüklerini kaldırmaz (md. 28/2).
• Borsanın müdahalesi: Piyasanın sağlıklı işleyişi için gerekli görülürse piyasa yapıcılık işlemlerine üye ya da araç bazında resen son verilebilir (md. 28/8).
• Piyasa yapıcı değişirse: Piyasa yapıcının faaliyeti durdurulur, şartları yitirir ya da haklı gerekçeyle değişiklik gerekirse ihraççı üç iş günü içinde şartları taşıyan yeni bir aracı kurumu belirleyip Kurula bildirir; Kurul beş iş günü içinde aksini bildirmezse atama gerçekleşir (Tebliğ md. 13/5).
• Sorumluluk: Piyasa yapıcı, varant alım satımında yaptığı işlemlerden ve müşteriyle kurulan ilişkilerden sorumludur; ihraççı da piyasa yapıcının basiretli davranmasını izler. Bu sorumluluğu kaldıran ya da hafifleten sözleşme kaydı konamaz (Tebliğ md. 14/1).
• Şeffaflık: Piyasa yapıcının işlemleri haftalık olarak KAP'ta açıklanır. İhraççı ve ilişkili kişilerin işlemleri günlük açıklanır; ihraççı aynı zamanda piyasa yapıcıysa haftalık açıklama yeterlidir. Bu kişilerin emirleri piyasa yapıcı aracılığıyla borsaya iletilir (Tebliğ md. 25).

6. Seans içinde piyasa yapıcıya bağlı kurallar

Borsa İstanbul duyurularına göre varant işlemlerinde piyasa yapıcının kotasyonu seansın işleyişini de belirler:

• Seansın ilk iki dakikasında (10:00 - 10:02) yalnızca piyasa yapıcı kotasyon verir; bu sürede piyasa emri girilmez (duyuru 15892, yürürlük 10.04.2023).
• 17.11.2025'ten beri varantlarda fiyat değişme sınırları, piyasa yapıcının son alış kotasyonuna göre belirlenir. Piyasa yapıcı ilk alış kotasyonunu verene kadar emir girilemez; azami emir fiyatı 100 TL'dir (duyuru 39549).

Seans saatlerinin tamamı: varant işlem saatleri.

Yatırımcı için ne anlama gelir?

Kurallar, varantı her an alıp satabileceğiniz bir karşı taraf olmasını güvence altına alır. Ancak fiyatı da bu karşı taraf belirler: varantı satarken geçerli olan fiyat piyasa yapıcının alış kotasyonudur. Bu kotasyonun nasıl hesaplandığını piyasa yapıcı varant fiyatını nasıl belirler?, hangi dayanak seviyesinde değiştiğini piyasa yapıcı kotasyonu ne zaman değişir? sayfalarında anlattık. Piyasadaki kurumlar: varant piyasa yapıcıları.

Kaynaklar

• SPK, Varantlar ve Yatırım Kuruluşu Sertifikaları Tebliği (VII-128.3), md. 3, 13, 14, 25.
• Borsa İstanbul, Pay Piyasası Yönergesi (revizyon 21.09.2026), md. 6, 12, 28.
• Borsa İstanbul, Kotasyon Yönergesi, yatırım kuruluşu varantlarının kotasyon şartları.
• Borsa İstanbul duyuruları 15892 (16.03.2023) ve 39549 (24.09.2025).

Bu sayfa düzenlemelerin genel çerçevesini özetler. Bir varanta özgü koşullar ihraççının ihraç belgesinde yer alır.