Varant nedir? Alım ve satım varantı nasıl işler?

Varant nedir?

Varant, bir dayanak varlığı (örneğin bir hisse senedi, endeks, döviz kuru ya da altın gibi bir emtia) önceden belirlenmiş bir fiyattan, belirli bir tarihe kadar alma ya da satma hakkı veren bir menkul kıymettir. Borsa İstanbul'da (BIST) Kurumsal Ürünler Pazarı altındaki Varant Pazarı'nda işlem görür.

Basitçe: varant satın aldığınızda dayanak varlığın kendisini almazsınız; onun fiyatının hareketinden faydalanma hakkını satın alırsınız. Bu hak, küçük bir tutarla büyük bir pozisyonun etkisini yaşamanızı sağlar; buna kaldıraç denir.

Alım varantı ve satım varantı

Varantlar temelde ikiye ayrılır:

• Alım varantı (call): Dayanak varlığın fiyatının yükseleceğini düşünenler için. Dayanak yükseldikçe alım varantı değer kazanır.
• Satım varantı (put): Dayanak varlığın fiyatının düşeceğini düşünenler için. Dayanak düştükçe satım varantı değer kazanır.

Yani piyasanın hangi yöne gideceğini düşünüyorsanız ona uygun türde varant tercih edilir. Sözlük sayfamızda bu terimlerin tamamını bulabilirsiniz.

Dayanak varlık ne demek?

Dayanak varlık, varantın üzerine yazıldığı temel varlıktır. Bir varantın değeri, dayanak varlığının fiyatına bağlı olarak değişir. Türkiye'de en yaygın dayanaklar şunlardır:

• Tek tek hisse senetleri (BIST'te işlem gören şirketler)
• Endeksler (örneğin BIST 30)
• Döviz kurları ve kıymetli madenler (altın, gümüş)

Örneğin bir hisse üzerine yazılmış alım varantı, o hisse yükseldikçe kazandırır.

Piyasa yapıcı kimdir, nasıl fiyat verir?

Varant piyasasının en kritik oyuncusu piyasa yapıcıdır. Piyasa yapıcı, sorumlu olduğu her varant için sürekli olarak bir alış ve satış kotasyonu (fiyat teklifi) verir. Böylece almak veya satmak isteyen yatırımcı her zaman karşısında bir fiyat bulur; piyasa likit ve sürekli kalır.

Önemli nokta şudur: varantın fiyatı, klasik bir hisse gibi yalnızca arz-talebe göre değil, büyük ölçüde piyasa yapıcının kotasyonuna göre oluşur. Dayanak varlık her hareket ettiğinde piyasa yapıcı da kotasyonunu günceller.

Vade ve kullanım fiyatı

Her varantın bir vade tarihi vardır, hakkın geçerli olduğu son gün. Vadeye yaklaştıkça varantın “zaman değeri” azalır. Ayrıca bir kullanım (kullanma) fiyatı vardır: alım varantında dayanağı bu fiyattan alma, satım varantında satma hakkı verir.

Vade sonunda dayanak varlığın fiyatı ile kullanım fiyatı arasındaki fark yatırımcıya nakit olarak ödenir (kaydi/nakdi uzlaşı). Fark yatırımcı lehine değilse varant değersiz sonlanabilir.

Kaldıraç ve risk

Varantların en çekici yanı kaldıraçtır: dayanak varlıktaki küçük bir hareket, varant fiyatında oransal olarak çok daha büyük bir değişime yol açabilir. Bu, kazanç potansiyelini artırır; ancak aynı oranda kayıp riskini de büyütür.

• Sınırlı risk: Kaybınız en fazla varanta ödediğiniz tutar kadardır (daha fazlasını kaybetmezsiniz).
• Yüksek oynaklık: Varant fiyatı gün içinde çok hızlı değişebilir.
• Zaman aşınması: Beklediğiniz hareket gecikirse, vade yaklaştıkça değer erir.